pexels
Het woord is blijven hangen, de werkwijze niet. In bestekken, offertes en werkomschrijvingen staat nog altijd "zandstralen", terwijl er in Nederland al jaren geen kwartszand meer door een straalmond gaat. Dat is geen semantische kwestie. Wie de oude term letterlijk neemt bij het uitvragen van werk, loopt het risico appels met peren te vergelijken, of erger nog: een uitvoerder te selecteren die het niet zo nauw neemt.
Waarom kwartszand van de werkvloer verdween
Bij het stralen met kwartszand breken de korrels op het moment dat ze het oppervlak raken. Daarbij komt fijn kwartsstof vrij, en dat stof komt diep in de longen terecht. Het gevolg is silicose, in de volksmond stoflongen: een blijvende longaandoening die zich pas jaren na blootstelling openbaart en niet meer terug te draaien is. Om die reden is stralen met kwartszand in Nederland en de rest van Europa verboden.
Het verbod heeft de techniek niet beperkt, het heeft hem volwassener gemaakt. De alternatieven die ervoor in de plaats zijn gekomen doen hetzelfde werk, vaak sneller, en ze zijn in veel gevallen herbruikbaar. Wat het verbod wel heeft afgedwongen, is dat het stof bij de bron wordt afgevangen in plaats van over het terrein te waaien.
“Zandstralen” is een verzamelnaam geworden
Wat er tegenwoordig gebeurt onder de noemer zandstralen is straalreiniging met een breed scala aan minerale en metallische straalmiddelen. De keuze daartussen bepaalt het resultaat volledig. Dat betekent dat de vraag op de werkomschrijving niet zou moeten zijn of er gestraald wordt, maar waarmee, en waarom juist daarmee.
De alternatieven, ingedeeld naar wat u ermee doet
Agressief reinigen van staal
Korund en steelgrit zijn hard en hoekig. Ze verwijderen roest, verf en walshuid en laten een ruw ankerprofiel achter waar een coating zich aan hecht. Voor staalconstructies, leidingwerk en machineonderdelen die opnieuw gecoat worden is dit de standaardroute. Speedblast is een universeler kantig middel dat zowel op metaal als op beton wordt ingezet.
Roestvast staal en aluminium
Bij RVS gaat het niet alleen om schoon krijgen, maar vooral om schoon houden. Straalt u RVS met een middel dat ijzerdeeltjes bevat, dan blijven die achter in het oppervlak en gaan ze later alsnog roesten. Speciaal RVS shot en grit voorkomt die vervuiling. Glasparels geven een gladde, gesloten afwerking op zowel RVS als aluminium. Voor gevoelige aluminium delen bestaat softblast, een mild middel dat het materiaal niet vervormt.
Hoogwaardige toepassingen
Edelkorund wordt gebruikt waar de eisen aan zuiverheid en reproduceerbaarheid het hoogst zijn, bijvoorbeeld in de luchtvaart en de elektronica. Steelshot is bolvormig en wordt niet alleen ingezet om te reinigen en te ontbramen, maar ook voor shot peening, waarbij het oppervlak van het metaal juist wordt verstevigd in plaats van weggehaald.
Hout, beton en gevels
Bij zachtere ondergronden is selectiviteit belangrijker dan kracht. Provine is een mild middel dat geschikt is voor hout. Bij gevelreiniging en betonwerk gaat het erom de vervuiling of de oude laag te verwijderen zonder de ondergrond aan te tasten, en daar wint een fijner middel bij lagere druk het van een grof middel op vol vermogen.
Stofvrij werken is de tweede helft van het verhaal
Een veilig straalmiddel kiezen is stap één. Wat er met het losgekomen stof gebeurt, is stap twee, en die wordt in calculaties structureel onderschat. Elk straalproces produceert stof: van het straalmiddel zelf, van de verflaag die eraf komt en van het substraat. Zonder afzuiging blijft dat in de lucht hangen en in de omgeving achter.
De bandbreedte in afzuigcapaciteit is groot. Stationaire installaties lopen van 1.200 tot 84.000 kubieke meter per uur, verdeeld over eenentwintig modellen, en voor werk op locatie zijn er mobiele installaties in zes uitvoeringen met een capaciteit van 6.000 tot 30.000 kubieke meter per uur. Welke daarvan past, hangt af van het cabinevolume of de werkruimte, het straalmiddel en de werkdruk. Grof middel bij hoge druk vraagt aanzienlijk meer dan fijn middel bij lage druk.
Belangrijk om te weten: voldoen aan de arbo-eis is de ondergrens, niet het optimum. De capaciteit die nodig is om veilig te werken ligt vaak lager dan de capaciteit die nodig is om snel en gelijkmatig te werken. Wordt er alleen op de wettelijke eis gerekend, dan wordt er structureel te krap ingekocht, en dat merkt de uitvoerder aan zicht, doorlooptijd en straalmiddelverbruik.
Wat dit betekent voor uw calculatie
Herbruikbare straalmiddelen zoals korund, steelgrit, steelshot, RVS shot en glasparels gaan meerdere cycli mee, mits de installatie ze na elke ronde scheidt van stof en gebroken korrels. Eenmalige middelen worden na gebruik afgevoerd. Dat verschil zet de prijs per zak op zijn kop: wat telt is de prijs per vierkante meter behandeld oppervlak, inclusief de afvoerkosten van wat overblijft.
Er zit wel een voorwaarde aan het voordeel van hergebruik. Als de scheiding niet goed werkt, komt gebroken materiaal terug in de circulatie en wordt er deels met kapot middel gestraald. Het verbruik loopt dan op en het resultaat wordt minder voorspelbaar, terwijl er wel voor een herbruikbaar middel is betaald. De keuze voor herbruikbaar is daarom net zozeer een installatiebeslissing als een inkoopbeslissing.
Drie vragen die u aan de uitvoerder kunt stellen
Bij het uitvragen van straalwerk leveren deze drie vragen meer op dan een prijs per vierkante meter:
- Welk straalmiddel gebruikt u op dit werk, en waarom juist dat middel bij dit materiaal en deze coating?
- Hoe wordt het stof afgevangen, en welke capaciteit heeft die installatie in kubieke meter per uur?
- Wordt het straalmiddel hergebruikt, en zo ja, hoe wordt het gescheiden voordat het terugkomt in de circulatie?
Wie op alle drie een concreet antwoord krijgt, heeft een partij aan tafel die het proces beheerst. Wie op alle drie een algemeen antwoord krijgt, weet genoeg.
Tot slot
Het verbod op kwartszand heeft de straaltechniek geen stap teruggezet. Het heeft afgedwongen dat er nagedacht wordt over de combinatie van straalmiddel, installatie en afzuiging, en juist die combinatie bepaalt of een oppervlaktebehandeling twintig jaar meegaat of over vijf jaar opnieuw moet.
Voor een onderbouwde keuze in een specifiek project is het verstandig het straalmiddel, de opstelling en de gewenste eindkwaliteit in samenhang te laten beoordelen. Op hollandmineraal.nl is het volledige assortiment straalmiddelen, straalinstallaties en afzuiginstallaties te vinden, met specialisten die per situatie meedenken.