De woningnood toeschrijven aan bouwbedrijven die onvoldoende zouden innoveren, is onterecht. Zo reageert een getergde Pim van Meer, directeur digitalisering bij ontwikkelaar VORM, op een spraakmakende column van Barbara Baarsma, hoofdeconoom bij PwC en hoogleraar Toegepaste Economie aan de UvA. “Juist gemeenten en andere stakeholders laten verstek gaan.”
Ik voel me meer ontwikkelaar dan bouwer, terwijl ik ooit begon als architect. Voor een aantal bouwbedrijven opereer ik daarnaast als bouwinformatiemanager. En voor de volledigheid: ik ben al ruim zeven jaar bezig met de informatiebehoeften van mijn afnemers — woningcorporaties en beleggers — en ik werk al vijftien jaar samen met gemeenten. Ik zeg dat niet om autoriteit te claimen, maar om transparant te zijn over waar mijn irritatie vandaan komt: ik zie het al te lang van dichtbij. Anders gezegd: ik kijk met meerdere brillen naar dezelfde keten.
Deze week las ik op LinkendIn de column van Barbara Baarsma ‘Prikkels voor bouwproductiviteit’ die onlangs in het vakblad Markt en Mededeling verscheen. Zij schrijft dat de woningmarkt vast zit in een vicieuze cirkel. “Zolang het woningtekort aanhoudt, blijft de vraag naar bouwdiensten het aanbod ver overstijgen. Die disbalans – een hoge vraag tegenover een inelastisch aanbod – zorgt voor productiviteitsproblemen in de bouw…”
In het vervolg legt Boersma de schuld van die problemen bij de bouwers: “Door het vraagoverschot zijn bouwbedrijven óók zonder productiviteitsinvesteringen winstgevend. Daardoor daalt het woningtekort niet, en zolang dat tekort blijft bestaan, ontbreekt de prikkel om te innoveren en efficiënter te werken. Om deze cirkel te doorbreken is een omslag nodig. Het vraagt bijvoorbeeld om bouwondernemingen die meer investeren in kennisontwikkeling en technologische toepassingen. Zonder die omslag blijft de woningmarkt gevangen in haar eigen tekort.”
Ik ben het eens met de analyse dat de woningbouw sneller moet, productiever en slimmer. En dat meer samenwerking, digitalisering en standaardisatie onmisbaar zijn. Waar ik het grondig mee oneens ben is dat innovatie vooral van bouwers vandaan zou moet komen. Juist zij investeren daar al jaren fors in. De kern van het probleem is dat andere partijen bouwers onvoldoende helpen om hun innovaties op te schalen. Die mis-match kost tijd, aandacht en uiteindelijk huizen.
Innoveren is overleven
Als er één plek is waar innovatie in de praktijk landt, dan is het daar waar het geld, het risico en de planning samenkomen. Bouwers hebben al lang door hoe parametrisch ontwerpen, het Bouw Informatie Model en kunstmatige intelligentie kunnen helpen om herhaalbaarheid, kwaliteit en snelheid te verhogen. Ze kunnen varianten doorrekenen, clashes verminderen, faalkosten terugdringen, en de ROUTE naar maakbaarheid korter maken. (Doen ze dit goed genoeg in mijn ogen? Absoluut niet maar….)
Sinds de economische crisis van 2008–2010 is dat besef bij veel bouwers ook messcherp geworden: innoveren is geen hobby, het is overleven. En dat zie je terug. De bouw heeft — met vallen en opstaan — een werkende gereedschapskist opgebouwd.
Wie haakt er af bij echte innovatie?
De snelheidsbepalende factor of oplossing zit niet bij de bouwer, maar bij andere stakeholders. Gemeenten, adviseurs, corporaties, beleggers, netbeheerders: zij laten zich te vaak afleiden door meningen, memo’s en vergaderingen, waar bouwers zich juist baseren op modellen, data en toetsbare keuzes. Door de input van Architecten en Constructeurs die als eerst zijn gestart met adoptie van innovatie.
En dan de prik die ik het liefst concreet maak: je ziet veel (grote) gemeenten die voor tonnen aan belastinggeld hebben geïnvesteerd in een digitale tweeling. Prachtig. Alleen… in het primair proces wordt die vaak nauwelijks gebruikt. Dan is die tweeling geen stuurinstrument, maar een dure etalage en meestal onzichtbaar. Je kunt de bouw niet verwijten te traag te zijn, als je je eigen Ferrari ongebruikt op de oprit laat staan. Iedere bouwer heeft een driedimensionaal digitaal Bouw Informatie Model. Ambtenaren en afnemers turen en beoordelen PDF-jes. Als je als gemeente echt wilt versnellen, moet je het model leidend zijn.
Waarom faalt het voorproces zo vaak?
Nu het ongemakkelijk deel, ook voor mij. Ook bouwers kunnen stappen maken. Waar zij sterk zijn in het maken van huizen en gebouwen zijn zij relatief zwak in ‘belanghebbendenmanagement’ gedurende het niet onbelangrijke voorproces. Niet omdat ze dom zijn, maar omdat zij er tot voor kort nauwelijks een rol speelden. Het voortraject is een politiek, sociaal en juridisch mijnenveld. En wie denkt dat je dat oplost met nóg een presentatie of nóg een participatieavond, onderschat die dynamiek.
Belanghebbendenmanagement is geen vriendelijke bijlage. Het is ontwerpwerk. Het is luisteren, aanvoelen, en vooral: het organiseren van besluitvorming. Wie mag wanneer wat besluiten, op basis van welke informatie, met welke drempelwaarden, en wat betekent dat voor de volgende stap? Als je daar geen strak ritme in zet, met een gemeenschappelijke toetsbare planning door digitaal toetsbare poortjes, wint ruis het van bewijs. En dan blijft de keten in cirkels draaien, terwijl iedereen het druk heeft.
En corporaties en ontwikkelaars dan?
Laat ik ook eerlijk zijn richting ontwikkelaars — inclusief mezelf. Ontwikkelaars waren niet de snelsten. Het besef dat digitalisering een overlevingsvoorwaarde is, is bij ons later ingedaald dan bij veel bouwers. Tegelijk kregen ontwikkelaars de afgelopen jaren ook aardig wat voor hun kiezen.
En woningcorporaties? Daar zie ik hetzelfde patroon: veel corporaties zijn ooit begonnen met digitalisering, het begrip van het gebruik van data is redelijk, maar in de praktijk lopen ze echt nog flink wat achter op ontwikkelaars — laat staan op bouwers. Niet uit onwil, maar omdat de prikkels, budgetten, governance en capaciteit vaak versnipperd zijn. Dat is begrijpelijk, maar het is wel de realiteit.
Wat als we het gereedschap anders inzetten?
En nu komt de ironie waar ik wél energie van krijg: de tooling die de aannemer inmiddels gebruikt om te bouwen, kunnen we veel simpeler inzetten om vooraf sneller te besluiten.
Niet als technisch speeltje, maar als gedeelde bron van waarheid. Een leesbaar model met een beperkt aantal harde kwaliteitscriteria. Een transparant logboek van keuzes. Varianten die je samen bekijkt op effecten, in plaats van op smaak of onderbuik! Dan wordt samenwerking geen morele oproep, maar een werkvorm.
Je hoeft daarvoor niet iedereen tot modelleur om te scholen. Je hoeft alleen af te spreken dat besluiten niet meer zweven op interpretatie, maar landen op toetsbare informatie. Is er een 3D-model, dan leest iedereen dat model! Dan ontstaat VERBINDING: niet omdat we allemaal vrienden zijn, maar omdat we dezelfde werkelijkheid delen.
Durven we samen volwassen te worden?
Mijn reactie op de column van Barbara Boersma luidt dus als volgt. Productiviteit is inderdaad cruciaal. Prikkels doen er inderdaad toe. Maar bouwers de schuld van de woningnood in de schoenen schuiven, omdat zij te weinig zouden innoveren, is onterecht. Innovaties zijn er zat. Het gaat er nu om dat die hun weg vinden. Via kortere procedures en simpelere besluitvormingstrajecten.
De woningnood vraagt niet om extra meningen, maar om volwassen samenwerkingen. Ik hoop dat de samenwerkingsagenda van de ministeries van VRO en I&W hier het verschil zal maken? Ik ben optimistisch.
P.G. (Pim) van Meer
Directeur Digitalisering
NB: Pim reageert met deze tekst op een opiniestuk van Barbara Boersma. Haar bijdrage is hier te lezen.
