Is het nieuwe stelsel van kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) een succes, of nog werk in uitvoering? In een gesprek met voorzitter Yvonne van Mastrigt van de Toelatingsorganisatie Kwaliteitsborging Bouw (TloKB) maken we de balans op, twee jaar na invoering.
Sinds de invoering van de Wkb in 2024 is het toezicht op de bouw ingrijpend veranderd. Gemeenten controleren niet langer zelf alle bouwprojecten; die taak ligt grotendeels bij private kwaliteitsborgers. Maar wat is de rol van de TloKB binnen dat stelsel precies? Volgens Van Mastrigt fungeert de organisatie als het publieke ‘slot op de deur’.
“Wij laten de kwaliteitssystemen toe waarmee kwaliteitsborgers werken en houden toezicht op het functioneren van het hele stelsel,” zegt Van Mastrigt. “Je kunt als kwaliteitsborger niet zomaar aan de slag. Dat moet met een erkend instrument (systeem van kwaliteitsborging, red). De TloKB laat die instrumenten toe en houdt toezicht op de naleving ervan.” Op dit moment zijn er zes van zulke instrumenten toegelaten.
Getrapt toezicht
De TloKB opereert daarbij nadrukkelijk niet als directe handhaver op de bouwplaats. Dat is nog steeds aan de gemeente; die is het bevoegd gezag. Het toezicht is getrapt ingericht. De kwaliteitsborger is verantwoordelijk voor de beoordeling van een project, de instrumentaanbieder voor de werking van het systeem en voor zijn kwaliteitsborgers, pas daarna komt de TloKB in beeld.
“Het misverstand is dat wij de politieagent zijn van de kwaliteitsborgers”, zegt Van Mastrigt. “Dat klopt niet. Wij kijken of het geheel goed functioneert. Zien wij kinken in de kabel, dan grijpen we in. Wij zijn de politieagent van de instrumentaanbieder en die is op zijn beurt de politieagent van de kwaliteitsborger.”
De ‘tanden’ van de TloKB
Die terughoudende rol past bij de opzet van de Wkb, waarin de verantwoordelijkheid nadrukkelijk bij de markt ligt. Tegelijkertijd roept dat vragen op: heeft het stelsel voldoende ‘tanden’? Wat kan de TloKB daadwerkelijk doen wanneer een kwaliteitsborger niet aan de normen voldoet?
Volgens Van Mastrigt zijn er wel degelijk middelen waarnaar gegrepen kan worden. “Als TloKB kunnen we een instrument intrekken als de instrumentaanbieder niet ingrijpt bij een kwaliteitsborger. Dat gebeurt zorgvuldig. We hebben tot nu toe één keer ingegrepen. De instrumentaanbieder kreeg een last onder dwangsom opgelegd omdat hij te traag handhaafde bij een kwaliteitsborger.”
Vanuit het veld klinken regelmatig scepsis en kritiek op de Wkb, met name vanuit gemeenten en bouwers. Zij vragen zich af of het nieuwe systeem daadwerkelijk leidt tot betere bouwkwaliteit. De centrale vraag blijft: werkt het systeem? Van Mastrigt is daar duidelijk over: “We zien in de cijfers dat de kwaliteit aantoonbaar verbetert door de inzet van kwaliteitsborgers. Minimaal een derde van de kwaliteitsverbetering is direct aan hen toe te schrijven.”
Ook in de praktijk merkt ze verandering. “Bouwers geven aan dat ze vaker op fouten worden gewezen die bij volgende projecten kunnen worden voorkomen. Het proces wordt zorgvuldiger en minder ad hoc.” Toch nuanceert ze haar eigen optimisme. “Mensen die op zoek zijn naar honderd procent bewijs, moeten nog even geduld hebben. We zijn pas een jaar volledig bezig. Maar de eerste effecten zijn er wel degelijk.”
Zorgen bij gemeenten
Niet iedereen deelt dat vertrouwen. Met name gemeenten hebben moeite met hun nieuwe rol. Zij moeten een deel van het toezicht loslaten en vertrouwen op private partijen. “Dat is voor sommige gemeenten ingewikkeld”, erkent Van Mastrigt, die naast haar rol als voorzitter ook burgemeester van de gemeente Middelburg is. “Ze voelen zich verantwoordelijk voor de bouwkwaliteit in hun gemeente.”
De overgangsfase van het afgelopen jaar maakt het extra complex. Gemeenten werken nu met twee systemen tegelijk: het oude toezicht, voor complexere projecten, en de Wkb voor eenvoudige bouw. “Dat zorgt voor onwennigheid en onduidelijkheid, bijvoorbeeld over informatie-uitwisseling en verantwoordelijkheden.”
Systeem met lerend element
Een ander punt van discussie is dat ongeveer één op de tien afgeronde projecten geen verklaring van een kwaliteitsborger heeft gekregen. Is dat een probleem? “Dat is zowel een aandachtspunt als een teken dat het systeem werkt”, zegt Van Mastrigt. “Soms komt het doordat projecten nog lopen, soms door praktische zaken zoals casco-woningen die op het moment nog niet voldoen aan alle eisen.”
Volgens haar laat het vooral zien dat kwaliteitsborgers niet automatisch akkoord geven. “Er zit ook een lerend element in het systeem. We moeten nog uitvinden hoe we met dit soort situaties omgaan.”
Jaar van de waarheid
2026 wordt door velen gezien als het jaar waarin de Wkb zich echt moet bewijzen. Het aantal projecten groeit en de eerste volledige datareeksen komen beschikbaar. Voor Van Mastrigt ligt de focus op betere samenwerking en informatie-uitwisseling. “We willen meer datagedreven werken, zodat we eerder zien waar risico’s zitten. Die informatiecirkel moeten we sluiten.”
Uitbreiding van het stelsel naar complexere bouw, zoals appartementen, is voorlopig nog onzeker. “Daar is politieke besluitvorming voor nodig. De eerste resultaten zijn positief, maar het is nog vroeg voor die stap.” De Wkb is volgens haar daarmee nog geen afgerond verhaal. “We zijn goed op weg, maar er valt nog genoeg te verbeteren.”
Lees ook
