Nederland moet bouwen, en snel. Of het nu gaat om woningen, de uitbreiding van het elektriciteitsnet of spoorprojecten: de urgentie is torenhoog. Vanuit de markt klinkt dagelijks dezelfde klaagzang: de overheid is te traag, procedures zijn te complex en regels verstikkend. Maar volgens Jan Willem van de Groep zit de rem op Nederland niet alleen bij de overheid. De markt organiseert ook haar eigen vertraging.
De aanleiding voor deze column is een sympathiek klinkend wetsvoorstel om de rechtsbescherming van ondernemers bij aanbestedingen te versterken. Meer transparantie, verplichte klachtenloketten en extra tijd voor bezwaren. Wie kan daar tegen zijn?
Veel experts, zo bleek tijdens een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer. Wetenschappers, juristen én aanbestedende diensten uitten stevige kritiek. De Raad van State waarschuwde al eerder: het is niet inzichtelijk gemaakt of dit voorstel de rechtsbescherming écht verbetert. Wat wel vaststaat, is dat procedures langer, duurder en onvoorspelbaarder worden.
De cultuur van het zekere gelijk
Hiermee wordt de vinger op een zere en onbenoemde plek gelegd: we hebben een aanbestedingscultuur gecreëerd waarin verliezen nog maar moeilijk wordt geaccepteerd. Natuurlijk, rechtsbescherming is een noodzakelijke tegenmacht. Overheden maken fouten en beoordelingen kunnen onzorgvuldig zijn. Maar er is een kritische grens tussen bescherming tegen willekeur en het structureel juridiseren van elk misgelopen contract. Bovendien is de juridische strijd vaak een schijngevecht. Uit het KWINK-onderzoek naar rechtsbescherming blijkt dat een gewonnen kort geding zelden leidt tot automatische gunning aan de klager. Meestal volgt er slechts een herbeoordeling of een herstart van de procedure. De rechter gaat immers niet op de stoel van de overheid zitten.
Het resultaat is dat de juridische winst zich zelden vertaalt in een opdracht aan de klager, maar wel vrijwel altijd oponthoud tot gevolg heeft.
En dat oponthoud is zeer kostbaar. Een gemist uitvoeringsvenster bij spoor- of energie-infrastructuur leidt direct tot jaren vertraging en miljoenen aan extra kosten. Niet voor niets waarschuwen partijen als VNG, ProRail, TenneT en Netbeheer Nederland gezamenlijk voor een slopende ‘klachtencarrousel’.
De aanbestedingsparadox
Het ongemakkelijke is de dubbele moraal van de markt. Dezelfde sector die moord en brand brandt schreeuwt over bestuurlijke traagheid, benut elk juridisch haakje zodra zij zelf buiten de boot valt.
- Zij vraagt om snelheid, maar dwingt opdrachtgevers tot defensief gedrag.
- Zij vraagt om vertrouwen, maar gijzelt het proces met claims.
- Zij vraagt om ruimte voor innovatie, maar maakt publieke inkopers zo bang voor fouten dat ze reflexmatig terugvallen op veilige procedures en de laagste prijs.
Zo ontstaat een verlammende paradox. We willen betere, duurzamere projecten, maar bouwen juridische schuttingen rond de selectie. We willen kwaliteit, maar belonen de partij met de beste advocaten. We willen versnelling, maar tolereren een cultuur waarin procederen lucratiever is dan excelleren.
Leren verliezen
Natuurlijk mag een ondernemer opstaan tegen onrecht. Maar de markt moet ook erkennen dat een afwijzing geen synoniem is voor onrechtmatige besluitvorming. Soms is een concurrent gewoon beter. Soms is een plan minder sterk. Soms is de beoordeling verdedigbaar, ook als die pijnlijk uitpakt.
Echte professionaliteit blijkt niet alleen uit winnen, maar ook uit mans genoeg zijn om je verlies te nemen. De versnelling van Nederland begint niet met nóg een loket, een extra formele stap of een nieuwe wetswijziging. De versnelling begint met een cultuuromslag en een simpele afspraak tussen markt en overheid: procederen als het moet, maar nooit meer als standaardreflex.
Een markt die elke verloren aanbesteding juridifiseert, moet niet gek opkijken als de overheid in de kramp schiet. Wie Nederland sneller wil laten bouwen, moet ook bereid zijn om te incasseren.
Over Zichtlijnen
Zichtlijnen is mijn manier om het gesprek over vernieuwing in de bouw een stap verder te brengen. Niet door harder te roepen, maar door scherper te kijken. Ik schrijf over wat er onder de oppervlakte speelt: de aannames, de systemen en de keuzes die bepalen wat we bouwen en waarom. Met als ambitie richting te geven aan een sector die altijd in transitie is, maar ongewild nog te vaak in oude patronen denkt. Welke systemen houden een bouw nog tegen die sneller wil, betaalbaarder kan en toekomstbestendiger moet zijn?
Jan Willem van de Groep
